CÂY SÒ HUYẾT (LẺ BẠN)

Lẻ bạn, Bạng hoa, Sò huyết - Tradescantia discolor L'Hér. (Rhoeo discolor (L'Hér.) Hance), thuộc họ Thài lài - Commelinaceae.

Mô tả: Cây thảo to, sống nhiều năm. Thân cao 30-45cm, đường kính 2,5-5cm, phủ bởi bẹ lá, không phân nhánh. Lá dài 18-28cm, rộng 3-5cm, không cuống, có bẹ; mặt trên lá màu lục, mặt dưới có màu tía. Cụm hoa hình tán dựng trong 2 cái mo úp vào nhau, nom như sò. Hoa có lá đài, 3 cánh hoa màu trắng vàng, 6 nhị gần bằng nhau, bầu 3 ô. Quả nang dài 3-4mm, 3 ô, mở thành 3 mảnh vỏ, chứa một hạt có góc và cứng.

Cây ra hoa vào mùa hè.

Bộ phận dùng: Hoa và lá - Flos et Folium Tradescantiae.

Nơi sống và thu hái: Cây từ châu Mỹ nhiệt đới được truyền vào nước ta. Thường được trồng làm cảnh vì màu lá tím đẹp; cụm hoa hình đặc biệt, màu dịu dàng, đẹp mắt. Thu hái hoa và lá quanh năm. Phơi trong râm. Cũng thường dùng tươi.

Tính vị, tác dụng: Lẻ bạn có vị ngọt và nhạt, tính hàn, có tác dụng thanh nhiệt nhuận phế, hoá đờm chống ho, lương huyết giải độc.

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Thường dùng chữa: 1. Viêm khí quản cấp và mạn, ho gà; 2. Lao bạch huyết; 3. Chảy máu cam; 4. Lỵ trực trùng, đái ra huyết; Dùng 15-30g lá, 20-30 mảnh hoa, dạng thuốc sắc.

Ðơn thuốc:

1. Viêm khí quản cấp: Hoa lẻ bạn 10g thêm đường và cho nước lượng gấp đôi, đun sôi uống.

2. Viêm khí quản mạn tính: Lá lẻ bạn 15g, Núc nắc 3g sắc uống.

3. Lao bạch huyết: Lá Lẻ bạn tươi 30-60g sắc uống.

Mùa hoa quả: tháng 4-5.

Cây được trồng làm cảnh ở nhiều nơi, nhất là các thành phố, trong công viên, vườn gia đình.

Hoa là bộ phận dùng chủ yếu của cây sò huyết, được thu hái lúc cây có hoa, dùng tươi hoặc phơi khô. Còn dùng lá. Dược liệu có vị ngọt, nhạt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, chống viêm, cầm máu, nhuận phế, giảm ho, giải độc:

- Chữa viêm khí quản cấp và mạn tính: Hoa sò huyết 15g, rửa sạch, thái nhỏ, trộn với đường phèn hoặc mật o­ng 10g. Đem hấp cách thủy trong 15-20 phút. Để nguội, uống làm 2-3 lần trong ngày. Hoặc hoa sò huyết 15g phối hợp với vỏ núc nác 5g, thái nhỏ, sắc với 400ml nước còn 100ml, uống làm hai lần trong ngày.

- Chữa ho ra máu, đi ngoài ra máu: Hoa sò huyết 30-40g, để tươi, rửa sạch, giã nát, thêm nước, gạn uống hoặc phơi khô, sắc lấy nước đặc uống làm một lần.

- Chữa đái ra máu: Hoa sò huyết 15g, diếp cá 15g, rau má 20g, rễ cỏ tranh 10g, râu ngô 10g. Tất cả để tươi, sắc uống ngày một thang.

- Chữa cảm sốt, ho, đau đầu: Hoa sò huyết 15g, rễ cây chòi mòi 10g, vỏ cây kim phượng hoa vàng 10g, phơi khô, thái nhỏ, sắc uống trong ngày.

Nhân dân ở những nước Đông Nam Á khác cũng dùng hoa sò huyết với tác dụng cầm máu trong những trường hợp chảy máu ruột, ho ra máu, tiêu chảy và kiết lỵ ra máu.